दूधको फ्याट–एसएनएफ परीक्षणमै प्रश्न, मिल्क एनालाइजरप्रति किसानको अविश्वास

हलाकारापुरुवामा पाँच सयभन्दा बढी भैंसीपालन हुने र दैनिक ठूलो परिमाणमा दूध बजारमा जाने किसानहरू बताउँछन् । दूधको बिक्री मूल्य गुणस्तर परीक्षणसँग जोडिएकाले मिल्क एनालाइजरबाट आउने परिणामप्रति आफूहरूको विशेष चासो रहेको उनीहरूको भनाइ छ ।

किसानहरूले मिल्क एनालाइजरको नियमित क्यालिब्रेसन, सरकारी प्रमाणीकरण तथा प्रभावकारी अनुगमनको माग गरेका छन् । आफूहरू प्राविधिक रूपमा जानकार नभएकाले मेसिनले देखाएको परिणाममै भर पर्नुपर्ने अवस्था रहेको उनीहरूको गुनासो छ ।

यद्यपि, मेसिनमा जानाजान हेरफेर गरिएको हो वा प्राविधिक समस्याका कारण गलत परिणाम आएको हो भन्ने विषय सम्बन्धित निकायबाट परीक्षण तथा छानबिन गरेपछि मात्र यकिन हुने देखिन्छ ।

दूधको मूल्य निर्धारणमा फ्याट र एसएनएफ महत्वपूर्ण आधार भएकाले परीक्षण प्रणाली विश्वसनीय र पारदर्शी हुनुपर्ने किसानहरूको माग छ ।

फ्याट र एसएनएफ किन महत्वपूर्ण ?

फ्याट अर्थात् दूधमा रहेको बोसो दूधको महत्वपूर्ण घटक हो। यसलाई प्रतिशतमा मापन गरिन्छ । उदाहरणका लागि, दूधमा ४ प्रतिशत फ्याट हुनु भनेको प्रत्येक सय भाग दूधमा चार भाग बोसो हुनु हो। फ्याटले दूधको क्रिमपन तथा बटर, घिउ र क्रिमजस्ता उत्पादनको गुणस्तरमा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ ।

त्यस्तै, एसएनएफ (Solids-Not-Fat) भन्नाले दूधमा रहेको बोसोबाहेकका ठोस पदार्थलाई बुझाउँछ। यसमा मुख्यतः प्रोटिन, ल्याक्टोज, खनिजलगायतका पदार्थ हुन्छन् । दूधको गुणस्तर तथा विभिन्न दुग्धजन्य पदार्थ उत्पादनका लागि एसएनएफ महत्वपूर्ण मानिन्छ ।

दूधको मूल्य निर्धारणमा फ्याट मात्र हेर्दा सम्पूर्ण गुणस्तरको तस्वीर प्राप्त हुँदैन । उच्च फ्याट भए पनि एसएनएफ कम हुन सक्छ वा यसको उल्टो हुन सक्छ। त्यसैले धेरै दूध संकलन केन्द्र तथा सहकारीले फ्याट र एसएनएफ दुवैलाई आधार बनाएर दूधको मूल्य निर्धारण गर्ने गर्छन् ।

मिल्क एनालाइजरले कसरी काम गर्छ ?

आधुनिक दूध संकलन केन्द्रमा मिल्क एनालाइजरले दूधको सानो नमुना लिएर केही सेकेन्डमै फ्याट र एसएनएफलगायतका मापदण्डको परिणाम देखाउने गर्छ । यसले परम्परागत म्यानुअल विधिभन्दा छिटो परीक्षण गर्न सहयोग पुर्‍याउँछ ।

तर मेसिनले देखाएको परिणामलाई कसरी अभिलेख गरिन्छ भन्ने कुरा पनि महत्वपूर्ण हुन्छ । डिजिटल परिणामलाई हातैले रजिस्टरमा सार्दा मानवीय त्रुटि हुन सक्छ । मेसिनबाट प्राप्त परिणाम सिधै संकलन सफ्टवेयरमा अभिलेख हुने प्रणालीले यस्तो जोखिम कम गर्न सक्छ ।

फ्याट र एसएनएफका आधारमा दूधको मूल्य निर्धारण हुने भएकाले परीक्षणमा देखिने सानो अन्तरले पनि किसानको भुक्तानीमा प्रत्यक्ष प्रभाव पार्न सक्छ । त्यसैले परीक्षणको परिणाम किसानले प्रत्यक्ष हेर्न पाउने, प्रिन्टेड स्लिप प्राप्त गर्ने तथा डिजिटल रूपमा अभिलेख हुने व्यवस्था पारदर्शिताका लागि महत्वपूर्ण हुन्छ ।

फ्याट र एसएनएफमा किन उतारचढाव आउँछ ?

दूधको फ्याट र एसएनएफ जनावरको जात, दूध दिने अवस्थाको चरण, मौसम, आहार तथा पोषणलगायत विभिन्न कारणले स्वाभाविक रूपमा परिवर्तन हुन सक्छ । भैंसीको दूधमा निश्चित अवस्थामा फ्याटको मात्रा बढी हुन सक्छ भने गाईका विभिन्न जातमा फरक–फरक स्तर देखिन सक्छ ।

जनावरको आहार तथा पोषणले पनि दूधको गुणस्तरमा प्रभाव पार्छ । त्यसैले कुनै दिन फ्याट वा एसएनएफ घट्दैमा मेसिनमा हेरफेर भएको निष्कर्ष निकाल्न नमिल्ने हुन्छ । तर अस्वाभाविक रूपमा निरन्तर गिरावट देखिएमा त्यसको कारण परीक्षण गर्नु आवश्यक हुन्छ ।

किसानले के गर्न सक्छन् ?

किसानले दूध परीक्षण गर्दा मेसिनको डिजिटल डिस्प्लेमा देखिएको परिणाम हेर्न र सम्भव भएसम्म परीक्षणको रसिद वा स्लिप माग्न सक्छन् । शंका लागेमा एउटै दूधको नमुना अन्य विश्वसनीय परीक्षण विधि वा अर्को संकलन केन्द्रबाट क्रस–चेक गर्न सकिन्छ ।

संकलन केन्द्रमा प्रयोग भइरहेको मेसिनको नियमित क्यालिब्रेसन, प्राविधिक परीक्षण र सरसफाइ भएको छ कि छैन भन्ने विषयमा पनि किसानले जानकारी लिन सक्नेछन् ।

दूध संकलन केन्द्रमा प्रयोग हुने उपकरणको नियमित प्राविधिक परीक्षण तथा प्रमाणीकरण, परिणामको डिजिटल अभिलेख र प्रभावकारी अनुगमन हुन सकेमा किसान तथा संकलन केन्द्र दुवैको विश्वास कायम गर्न सहयोग पुग्ने देखिन्छ ।

मिल्क एनालाइजरमा जानाजान हेरफेर गरिएको प्रमाणित भएमा सम्बन्धित निकायले प्रचलित कानुनअनुसार आवश्यक कारबाही गर्नुपर्ने किसानहरूको माग छ । साथै, गलत परीक्षणका कारण किसानलाई आर्थिक क्षति भएको प्रमाणित भएमा क्षतिपूर्तिको व्यवस्था हुनुपर्ने उनीहरूको भनाइ छ ।

दूधको मूल्य निर्धारणसँग प्रत्यक्ष जोडिएको फ्याट र एसएनएफ परीक्षण प्रणाली पारदर्शी, नियमित रूपमा क्यालिब्रेट गरिएको र विश्वसनीय हुन सके मात्र किसानले आफ्नो उत्पादनको उचित मूल्य पाउने वातावरण बन्न सक्छ ।